Arian - Plwm - Sinc

Yn y gorffennol bu cloddio arian yn rhan bwysig o economi Cymru, yn arbennig yn y 1600au, pan oedd y bathdy yn Aberystwyth yn cynhyrchu darnau arian o fwyn lleol. Cynhyrchwyd sawl miliwn owns o arian yng Nghymru dros y pedwar can mlynedd diwethaf. Ond mae arian yn digwydd mewn ffordd wahanol iawn i aur.

Yn wahanol i aur, nid yw arian i’w gael yng Nghymru fel metel crai ac eithrio mewn meintiau o ddiddordeb academaidd, er i lawer iawn o arian crai gael ei gloddio mewn mannau eraill yn y byd. Yng Nghymru, mae arian i’w gael yn gysylltiedig â mwynau plwm, ac fe’i cynhyrchwyd fel sgil-gynnyrch cloddio am blwm, yn y cam mwyndoddi. Felly pan feddyliwch fod y mwynau plwm nodweddiadol o Gymru yn cynnwys 5-10 owns o arian ym mhob tunnell, a phan feddyliwch wedyn sawl tunnell o fwynau plwm a gloddiwyd - bron hanner miliwn yng Nghanolbarth Cymru yn unig - cewch syniad o faint o arian sydd wedi ei gynhyrchu! Oherwydd y cysylltiad hwn, a’r ffaith fod mwynau sinc yn gysylltiedig â mwynau plwm, gellir trin y tri metel fel un pwnc. Mae nifer o ardaloedd yng Nghymru lle bu cloddio am arian-plwm-sinc. Mae mwyngloddiau yn ardal Caerffili-Llantrisant yn Ne Cymru. Ymhellach i’r gogledd mae prif faes mwyn Canolbarth Cymru; Llywernog yw’r unig fwynglawdd arian sy’n agored i ymwelwyr yng Nghymru gyfan. I’r gogledd ac i’r dwyrain mae mwyngloddiau Llangynog ac i’r gorllewin o Langynog rydym yn ôl yn llain aur Dolgellau a gynhyrchodd beth mwynau arian-plwm-sinc. Ymhellach i’r gogledd eto mae maes mwyn pwysig Llanrwst ac i’r dwyrain o hwn yng Nghlwyd roedd maes mwyn Helygain-Mwynglawdd yn gynhyrchwr o bwys. Yna ceir ardaloedd unigol ond diddorol fel mwyngloddiau Llanengan ar Benrhyn Llyn a mwyngloddiau Llanfyrnach a Llaneilfyw yn sir Benfro.

Mae un peth yn gyffredin i’r holl feysydd mwyn hyn: roeddent yn cynhyrchu metelau o wythiennau o fwynau. Ond mae gwahanol fathau o wythiennau a digwyddant mewn creigiau o wahanol oed. Mae’r ffordd y digwydd yr arian yn wahanol hefyd o ardal i ardal ac o’r naill fath o wythïen i’r llall. Gall arian ddigwydd mewn dwy ffordd mewn galena, y sylffid plwm: naill ai mewn “toddiant”, fel un o gyfansoddion cemegol y galena, neu fel gronynnau o fwynau sy’n cynnwys arian o fewn y galena. Yn Helygain-Mwynglawdd, Llanrwst a De Cymru, digwydd yn y ffordd gyntaf o’r rhain. Ond mewn ardaloedd eraill, rhannau o Ganolbarth Cymru, er enghraifft, yr ail ffordd sy’n bwysig. Yn y Canolbarth, ceir cysylltiad pwysig ac un sy’n digwydd yn aml yn fydeang, sef mwyn a elwir yn detrahedrit yn y galena. Mae tetrahedrit yn fwyn a geir ledled y byd; sylffid o gopr ac antimoni yw, ond gall gynnwys amrywiaeth mawr o fetelau eraill - ac arian yn eu plith. Yn y Canolbarth mae tetrahedrit yn cynnwys hyd at 20% o arian, ac felly mae’n hawdd gweld pam roedd rhai o’r mwynau metel mor gyfoethog yma, o gymharu ag ardaloedd eraill yng Nghymru.

Dim ond o ganol y 19g. ymlaen y daeth mwyngloddio sinc yn bwysig, a hynny wedi i dechnoleg ddatblygu digon i fwyndoddi’r mwyn sinc styfnig, sffalerit, yn effeithlon, a phan oedd defnyddio’r metel sinc yn ehangu. Wedi hynny, dechreuwyd ailweithio hen gloddfeydd tanddaearol, lle roedd sffalerit wedi ei adael yn ei le, a thomenni rwbel, lle roedd wedi ei daflu ymaith. O hynny ymlaen hyd y 1920au, pan ddechreuodd y diwydiant ddirwyn i ben, bu’r mwyngloddiau’n cynhyrchu’r tri metel.

Mae’r gwythiennau y ceir y tri metel ynddynt, ynghyd â chopr weithiau, yn ffawtiau ac ysigiadau mwneiddiedig sy’n torri trwy’r creigiau y maent i’w cael ynddynt. Gall ffawtiau gyrraedd cronfeydd o hylif yn ddwfn yng nghramen y Ddaear: fel y bydd hylifoedd o’r fath yn codi i fyny’r ffawtiau maent yn y diwedd yn mynd yn ansefydlog ac yn colli’r gallu i gario metelau a sylweddau eraill sydd wedi toddi ynddynt. Yna bydd yr elfennau toddedig yn gwaddodi yn grisialau fel mwynau.

Mae gwythiennau’r Canolbarth, ynghyd â’r rhai a geir yn Llanrwst, Llangynog, sir Benfro a Llyn, wedi eu cynnwys o fewn creigiau gwaddod (folcanig weithiau) y cyfnod Palaeosoig Isaf (Ordofigaidd a Silwraidd yn bennaf), a blygwyd yn ystod yr Orogenesis Caledonaidd. Credir i’r gwythiennau ymffurfio ar ôl y plygu, mewn cyfnod maith o amser o’r Defonaidd trwy’r Carbonifferaidd i’r Permaidd.

Creigiau calchfaen yn bennaf, o’r cyfnod Carbonifferaidd i’r Jwrasig, sy’n cynnwys gwythiennau Helygain-Mwynglawdd a De Cymru. Yn Aberogwr, ar arfordir y De, mae’r dystiolaeth i hylifau mwneiddio gyrraedd yr wyneb yn y cyfnod Jwrasig Isaf yn dra amlwg ar ran o’r arfordir sy’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

<< Cysylltiadau