Ogofâu Arddangos Cenedlaethol - Dan yr Ogof

Daeareg

Mae ogofâu Dan yr Ogof wedi eu gwneud o galchfaen carbonifferaidd a ffurfiwyd rhyw 315 miliwn o flynyddoedd yn ôl, pan oedd yr ardal lle mae Canolfan Ogofâu Arddangos Cenedlaethol Cymru yn awr yn gorwedd i’r de o’r cyfandir ac wedi ei gorchuddio â môr trofannol cynnes. Trigai cwrelau, pysgod cregyn a llu o greaduriaid bychain yn y dyfroedd hyn. Wedi iddynt farw, suddai eu cregyn a’u sgerbydau i waelod y môr. Dyma ffynhonnell calsiwm carbonad, deunydd crai creigiau carreg galch. Dros filiynau o flynyddoedd, claddwyd y tywod a’r lleidiau calsiwm carbonad hyn yn ddwfn a’u trawsnewid yn gerrig calch. Symudwyd cyfandiroedd a chodwyd cadwynau mynyddoedd a’u herydu. O ganlyniad mae Dan yr Ogof erbyn heddiw yn llain dymherus hemisffer y gogledd, filoedd o filltiroedd o’r lle y tarddodd ei garreg galch.

Tua phum miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn ystod ac yn dilyn datblygiad yr Alpau, roedd Dan yr Ogof yng nghanol cyfnod gweddol ddigynnwrf. Gellid adnabod rhai o nodweddion y tirlun fel y mae heddiw. Roedd lefel y môr tua 200 metr yn uwch nag y mae heddiw. Ac felly roedd gwelyau’r afonydd yn uwch hefyd. Roedd ogofâu yn ffurfio ar y lefelau hyn.

Yna, tua dwy filiwn o flynyddoedd yn ôl, dechreuodd Oes yr Iâ. Cafodd peth wmbredd o ddwr ei gloi yn y tir gan gapiau iâ pegynnol a rhewlifiannau yn yr ardaloedd mynyddig. Oherwydd hynny, roedd llai o ddwr yn y môr ac aeth lefelau’r moroedd i lawr. Ymatebodd yr afonydd trwy dorri i mewn i’w gwelyau a ffurfio ceunentydd a rhaeadrau. Torrodd yr afonydd tanddaearol yn yr ogofâu lwybrau newydd is a gadael y lefelau uwch. Dyna yw Ogof yr Eglwys Gadeiriol - lefel uwch a adawyd. Ffurfiwyd ogof arddangos Dan yr Ogof yn un o’r lefelau is hyn ac mae’r afon yn dal i dorri ei ffordd i lawr i ffurfio llwybrau ogof hyd yn oed yn is.

Tua 800 mil o flynyddoedd yn ôl oerodd yr hinsawdd yn ddirfawr a chafwyd eira trwm a meysydd iâ ar dir uchel a rhewlifoedd yn y dyffrynnoedd. Rhwng y cyfnodau oer cafwyd cyfnodau cynhesach, ac yn un o’r rheiny yr ydym yn byw yn awr. Roedd yr effeithiau ar ogofâu yn ystod y cyfnodau cynhesach yn aml yn bur ddramatig, oherwydd pan doddai’r iâ, byddai’r llifogydd yn llenwi llawer ohonynt â malurion rhewlifol. Daeth yr iâ a diflannu eto ac yn y cyfnodau o ddadmer ffurfiwyd stalagtitau a stalagmitau. Mae ffurfiannau’r ogofâu yn dal i ddatblygu heddiw wrth i law asidig doddi’r calchfaen ac yna ei ddyddodi yn stalagtitau a stalagmitau yn yr ogofâu.