 |
|
|
Cymru Dan Y Ddaear - Newid Amgylcheddol A Ffurfiant Mwynauyng Nghymru
TAITH TRWY AMSER
Mae llawer wedi digwydd ar hyd y daith i ffurfio tirwedd cyfarwydd y Gymru
a welwn heddiw. Llosgfynyddoedd, daeargrynfeydd, gwernydd trofannol, anialdiroedd
a chapanau iâ - gallech weld y rhain i gyd yng Nghymru pe bai peiriant
amser gennych! Ond gan nad oes, beth am ymweld ag Oriel Esblygiad Cymru
yn yr Amgueddfa a’r Oriel Genedlaethol yng Nghaerdydd? Yma cewch weld
“mwg y dryll” - y dystiolaeth a adawyd yn y creigiau o’r llu o newidiadau
amgylcheddol ac esblygol a effeithiodd ar Gymru dros y biliwn diwethaf
o flynyddoedd.
Y CYFNOD CYNGAMBRIAIDD:
CYMRU’R CYNFYD
4600-570 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Yng ngogledd-orllewin yr Alban y mae creigiau hynaf Prydain, ac maent yn 3000 miliwn o flynyddoedd oed. Yma yng Nghymru, mae’r creigiau hynaf sy’n brigo felly’n ddaearegol ifanc, yn ddim ond 700 miliwn o flynyddoedd oed!
Ceir creigiau Cyngambriaidd ym Môn a phenrhyn Llyn, yn ne-orllewin sir Benfro ac mewn mannau ar hyd y Gororau. Mae daearegwyr yn adnabod creigiau hynafol o’r fath fel y "sail" ac maent yn gorwedd dan y rhan fwyaf o’r tir mewn gwahanol ffurfiau ac amrywiol ddyfnderau, yn dibynnu ar hanes daearyddol diweddarach pob ardal. Cynhwysant greigiau gwaddod a folcanig, sy’n awgrymu bod y Gymru Gyngambriaidd yn lle terfysglyd!
Mae creigiau Cyngambriaidd yng Nghymru yn cynnwys gwythiennau o fwyn mewn mannau, ac ym Môn mae yna waddodion cromit isel-radd sy’n Gyngambriaidd yn ôl pob tebyg. Ond maent yn rhy fach i fod yn werth eu cloddio’n fasnachol. Mwy diddorol yw bod drilio wedi dangos bod creigiau folcanig Cyngambriaidd dan yr ardal a elwir yn Gromen Harlech yn y Gogledd. Maentumiwyd y gallai’r creigiau hyn fod yn ffynhonnell i’r aur a geir yng ngwythiennau mwyn Llain Aur Dolgellau gerllaw.
Y CYFNODAU CAMBRIAIDD-SILWRAIDD:
BASN CYMRU
570-410 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Gydol y cyfnod hwn, a elwir yn gyfnod Palaeosoig Isaf, roedd blociau adeiladu tirwedd Cymru yn cael eu gosod wrth i fetrau filoedd o greigiau gwaddod a folcanig grynhoi mewn basn morol - Basn Cymru. Roedd hwn yn ymestyn allan i’r gorllewin ar draws Cymru o swydd Amwythig, er bod y moroedd weithiau’n mynd a dod dros dirwedd isel Canolbarth Lloegr a’r tu hwnt. Bryd hynny gorweddai Cefnfor mawr Iapetws i’r gogledd o Gymru, ac ar lannau gogledd-orllewinol hwnnw, filltiroedd lawer i ffwrdd, yr oedd yr Alban a Gogledd Iwerddon. Roedd hwn yn gyfnod pwysig yn ffurfiant gwaddodion mwynol Cymru. Mewn moroedd Cambriaidd bas, roedd gwaddodion cemegol yn crynhoi o bryd i’w gilydd. Weithiau roeddent wedi eu cymysgu â llaid a gwaddodion eraill, ond mae un llain, y gellir ei holrhain o gwmpas gogledd-orllewin Cymru, a oedd dros 1m o drwch mewn mannau ac a gafodd ei gweithio fel ffynhonnell manganîs. Roedd y mwyn metel yn graig galed, drom, ysgyrllyd o ronynnau dwys, ac yn cynnwys cymysgedd o garbonadau manganîs a silicadau ynghyd â rhai mwynau eraill. Fe’i mwyngloddiwyd mewn llawer man o gwmpas Cromen Harlech, fel Hafoty, ger y Bermo.
Yn ddiweddarach eto, yn y cyfnod Ordofigaidd, crynhodd gwaddodion cemegol tebyg, ond y tro hwn, haearn oedd y prif fetel. Haearnfeini oolitig oedd y mwynau metel, ychydig yn debyg i haearnfeini Jwrasig adnabyddus dwyrain Canolbarth Lloegr, ond wedi eu trawsffurfio a’u hanffurfio fel bod eu mwnyddiaeth yn newid gan roi mwynau newydd fel magnetit sy’n economaidd bwysig. Gwelir hyn mewn samplau toredig hardd. Cafodd mwyn haearn ei weithio mewn llawer ardal a cheir mwyngloddiau o gwmpas Cadair Idris sy’n enghreifftiau diddorol.
LLOSGFYNYDDOEDD
YN ERYRI
O’r cyfnod Ordofigaidd cynnar i ganol y cyfnod hwnnw, tyfodd llosgfynyddoedd
mawr o wely’r môr, gan godi o’r môr weithiau yn ynysoedd tebyg i Krakatoa.
Ffrwydrodd peth wmbredd o lafa a lludw ohonynt: o un gyfundrefn folcanig
fawr o gwmpas lle mae’r Wyddfa yn awr taflwyd trigain cilometr ciwbig
o ddeunydd, yn ôl yr amcangyfrif. O gymharu â hyn, byddai ffrwydrad enwog
Mynydd St Helens yn 1980 wedi edrych yn fychan.
Pan geir gweithgarwch folcanig, mae mwneiddiad yn debygol, yn bennaf oherwydd bod ardaloedd folcanig yn boeth, ac felly’n creu grym darfudol pwerus, gan yrru dwr daear poeth i gylchredeg trwy’r creigiau agos. Pan ddaw’r dyfroedd hyn i’r wyneb, gallant ffrwydro i’r awyr ar dir fel ffynnon boeth, neu ffurfio’r “ffynhonnau mwg du” sydd bellach yn adnabyddus ar wely’r môr. Bu gweithgarwch mwg du arbennig o ddwys yn yr ardal lle mae gogledd-ddwyrain Môn bellach, a ffurfiwyd llawer iawn o sylffidau haearn, copr, plwm a sinc. O’r Oes Efydd ymlaen cloddiwyd copr o’r ffurfiant mawr hwn o sylffidau ym Mynydd Parys, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif hwn oedd mwynglawdd copr mwyaf Ewrop. Mae’n dal i ddenu diddordeb, a gwnaed llawer o waith arno yn niwedd y 1980au, gan gynnwys suddo siafft newydd sylweddol.
Ymhellach i’r de, ger Dolgellau, mae mynydd Rhobell Fawr yn safle hen losgfynydd arall. Yma, roedd y gweithgarwch yn rychwantu’r ffin Gambriaidd-Ordofigaidd, ac arweiniodd at ffurfio un o’r gwaddodion molafon (porffyri)-copr hynaf yn y byd - màs enfawr (200 miliwn tunnell) o ddiorit mewnwthiol wedi ei drwytho â sylffidau copr a haearn. Darganfuwyd Coed y Brenin ddechrau’r 1970au gan Riofinex Cyf, a dim ond mewn ychydig fannau y mae’n brigo gan ei fod wedi ei gladdu bron i gyd dan ddyddodion rhewlifol. Mae llwybr daeareg newydd Menter y Goedwig yn ymweld â’r brigiadau gorau.
Roedd copr wedi ei gloddio yn ardal Coed y Brenin ymhell cyn darganfyddiad Riofinex. Gerllaw mae olion Mwynglawdd Copr Turf, lle cafodd gwely mawn llawn mwynau copr eilaidd ei gloddio, ei losgi mewn odyn a lle mwyndoddwyd y lludw a gwneud elw mawr. Ac nid nepell mae mwynglawdd enwog Glasdir, lle gweithiwyd màs mawr pibellog o graig ddrylliog llawn mân wythiennau o fwyn copr hyd 1914. Yma y darganfuwyd y dull a ddefnyddir bellach ym mhobman o wahanu mwyn sylffid, sef arnofio, a’i berffeithio ddechrau degawd cyntaf yr ugeinfed ganrif.
Yn yr un ardal y mae Llain Aur Dolgellau. Mae’r llain hon o dir yn gwyro i gyfeiriad de-orllewinol o Drawsfynydd i’r Bermo, ac yn cynnwys y gwaddodion metelog mwyaf adnabyddus efallai yng Nghymru - gan mai dyma ffynhonnell yr aur a ddefnyddiwyd ar gyfer modrwyau priodasau brenhinol drwy’r blynyddoedd. Ceir yr aur mewn pocedi lleol iawn - ond hynod gyfoethog - mewn gwythiennau cwarts sydd hefyd yn cynnwys sylffidau haearn copr, plwm, sinc, arsenig a chobalt ynghyd â thelwridau o fismwth, plwm ac arian. Mae cloddio am fwynau yn dal i ddigwydd yn yr ardal a defnyddir yr aur prin a geir i gynhyrchu gemwaith.
Ymhellach i’r gogledd, roedd ardal yr Wyddfa, canolfan folcanig Ordofigaidd fawr, yn ganolfan i ddiwydiant mwyngloddio copr pwysig yn y ddeunawfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cynhyrchwyd ychydig o arsenig hefyd ac, yn agos i Ddeganwy, cloddiwyd mwynau antimoni mewn dyddodyn cysylltiedig ond anarferol. Mae’r mwyngloddiau copr yn dal i’w gweld o gwmpas yr Wyddfa, ac mae un, Mwynglawdd Sygyn, yn agored i’r cyhoedd. Ffurfiwyd y gwythiennau copr pan gafodd dwr heli a oedd yn cylchdroi trwy’r creigiau o gwmpas caldera folcanig yr Wyddfa ei dwymo. Trwytholchodd y dwr fetelau o’r creigiau yr âi trwyddynt ac ailddyddodi’r metelau yn fwynau sylffid mewn toriadau yn nes i’r wyneb.
TYRBIDITAU - creigiau
Canolbarth Cymru
O’r cyfnod Ordofigaidd canol i’r Silwraidd hwyr, ar hyd ymylon Basn Cymru,
crynhodd deunydd gwaddod - tywod, gro a llaid - yn fonciau enfawr, gan
ffurfio twmpathau mawr ansefydlog uwch y llethrau a âi i lawr i’r dyfroedd
dyfnach. Yn aml, byddai rhannau mawr o’r twmpathau gwaddod hyn yn llithro,
yn araf i ddechrau ac yna, wrth iddynt gyflymu ar eu ffordd i lawr, yn
dirlithriadau tanforol enfawr. Lledent allan i orchuddio rhannau helaeth
o wely’r môr, dro ar ôl tro, a haen ar ben haen.
Yn ei anterth, gallai’r llif tanforol o ddeunydd, neu’r ceryntau tyrfedd, fod yn teithio mor gyflym â 50mya. Wrth iddynt arafu, dechreuai’r gronynnau waddodi, y mwyaf yn gyntaf, i ffurfio’r haenau a elwir yn dyrbiditau, sydd mor gyffredin yn y Canolbarth ac a welir yn arbennig o dda yn y clogwyni yn Aberystwyth, a phob cyfres o dywod-silt-llaid yn cynrychioli un tirlithriad isforol.
Yn rhan ddeheuol y Canolbarth, ceir dyddodyn aur-arsenig cysylltiedig â thyrbidit sy’n anarferol, os nad yn unigryw. Cafodd hwn ei fwyngloddio yn Ogofau ger Pumpsaint, gan y Rhufeiniaid, yr oedd ganddynt waith enfawr yno, a chan gwmnïau mwyngloddio mwy diweddar. Mae’r mwyn yn cynnwys pyrit ac arsenopyrit y ceir gronynnau aur hynod o fân ynddynt. Gweithiodd y Rhufeiniaid ar y rhan o’r dyddodyn a oedd yn agos i’r wyneb, lle roedd y sylffidau wedi eu hocsideiddio, a oedd yn gwneud yr aur yn haws ei gael. Erbyn hyn, mae’r safle, a elwir hefyd yn Dolau Cothi, yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac yn agored i’r cyhoedd.
BYWYD Y CYFNOD
PALAEOSOIG ISAF
Yn haenau uchaf moroedd dyfnach Basn Cymru roedd organebau planctonig
cyntefig yn byw, fel y graptolitau sydd bellach yn ddarfodedig, ac sydd
i’w gweld yn aml fel ffosilau yn sialau’r Canolbarth a’r Gogledd. Tua’r
Gororau, roedd y môr yn fwy bas, a gallai bywyd mwy amrywiol ffynnu. Yn
y cyfnod Silwraidd canol, roedd moroedd bas a chynnes yn caniatáu i greigresi
cwrel ffynnu. O amgylch y creigresi, roedd gwelyau’r moroedd bas yn llawn
bywyd. Ceir digonedd o olion ffosil o’r gymuned hon a fu’n byw ar wely’r
môr - cregyn o wahanol fathau, a’r tribolitau rhyfedd, cramenogion tebyg
ar yr wyneb i wrachod lludw mawr - yn ardal y Gororau.
Erbyn diwedd y cyfnod Silwraidd roedd y moroedd yn cilio ac amodau aberol ac arfordirol yn datblygu hyd Gororau Cymru. Yn yr amgylchedd hwn, roedd newydd-ddyfodiaid, yn cynnwys y pysgod a’r planhigion tir cyntefig cyntaf, yn byw. Ym morlynnoedd llanw’r ardal hon trigai’r ewrypteridau neu’r sgorpionau môr, hynafiaid cyntefig sgorpionau tir heddiw - ond yn dri metr o hyd weithiau!
Y CYFNODAU SILWRAIDD
HWYR-DEFONAIDD CYNNAR: YR OROGENESIS ACADAIDD
410-390 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Erbyn dechrau’r cyfnod Defonaidd, roedd Basn Cymru wedi peidio â bod. Roedd yr eangdiroedd yr oedd Cefnfor Iapetws yn eu gwahanu wedi gwrthdaro â’i gilydd, a pharodd hynny wasgu gweddillion Basn Cymru yn gadwyn newydd o fynyddoedd - mynyddoedd Caledonaidd Cymru. Roedd hon yn broses araf - cofiwch fod mynyddoedd Himalaya yn dal i godi 1-2 cm y flwyddyn - ond yr oedd grymoedd tetonaidd nerthol iawn ar waith. Fel yr oedd gwaddodion morol Basn Cymru yn cael eu hanffurfio, roedd pob gronyn o waddod yn cael ei gywasgu dan wasgedd aruthrol. Dan yr amodau hyn, daeth y mwynau clai a gyfrannai at y gwaddodion mwy lleidiog yn hydawdd ac roedd yn hawdd iddynt ailgrisialu, ac alinio ar ongl sgwâr i gyfeiriad y gwasgedd mwyaf. Ac felly datblygodd y creigiau raen - holltedd. Oherwydd natur fflochennog mwynau clai, fel mica, datblygodd y creigiau a wnaed ohonynt holltedd arbennig o gryf, hydreiddiol, cyflin, a’i gwnâi’n hawdd eu hollti yn ddalennau tenau. Ac felly y gosodwyd sylfeini diwydiant llechi Cymru.
Mae Cymru yn enwog am ei llechi, un cynnyrch mwynol sy’n dal i gael ei fwyngloddio o ddifrif heddiw. Llechi oedd sylfaen economaidd llawer o bentrefi a threfi mwyaf y Gogledd: mae llefydd fel Corris, Blaenau Ffestiniog, Llanberis a Bethesda wedi datblygu i raddau helaeth oherwydd y canlyniad hwn i waith tectoneg. Mae llechi Cymru yn amrywio o le i le, o ran oed ac ymddangosiad. Daw’r llechi to gorau - y llechi porffor a gwyrdd nodedig - o greigiau Cambriaidd rhwng Llanberis (cartref Amgueddfa Lechi Cymru) a Bethesda ac maent yn gynnyrch gwasgeddau tectonig ac amodau metamorffig cryfach na’r llechi a geir yn y creigiau Silwraidd ac Ordofigaidd uchaf yn ardal Corris (cartref labrinth y Brenin Arthur). Roedd rhai o’r chwareli mwyaf ymhlith llechi Ordofigaidd ardal Ffestiniog, lle mae Ceudyllau Llechwedd yn agored i’r cyhoedd a lle gallwch ddechrau sylweddoli maint y gwaith a wnaed gan ddynion a merched y dyddiau a fu.
Mae Maes Mwynau Canolbarth Cymru yn cynnwys ardal eang o wythiennau mwynau o fewn tyrbiditau Ordofigaidd a Silwraidd. Dangoswyd bod y mwneiddio wedi digwydd mewn sawl cyfnod, gan ddechrau yn y cyfnod Defonaidd a pharhau trwy’r cyfnod Carbonifferaidd i mewn i’r Permo-Triasig. Roedd y gwythiennau cynnar yn arbennig o bwysig fel ffynhonnell arian yn ystod y Rhyfel Cartref, pan oedd mwyngloddiau fel Darren, Cwmsymlog a Goginan yn eu hanterth. Roedd gwythiennau diweddarach yn cynnwys llai o arian, ond llawer o blwm a sinc, ac mae enghraifft ardderchog i’w gweld dan ddaear yn Amgueddfa fwyngloddio Llywernog. Mae mwynau eraill sydd i’w cael yn y Canolbarth yn cynnwys sylffidau cobalt a nicel ac aur prin. Cyrhaeddodd mwyngloddio yn y Canolbarth ei anterth yn y 1850au ac roedd wedi dod i ben erbyn yr Ail Ryfel Byd.
AFONYDD DEFONAIDD
A GWERNYDD CARBONIFFERAIDD
390-290 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Erbyn canol y cyfnod Defonaidd, roedd Basn Cymru wedi mynd yn rhan o gadwyn o fynyddoedd. Roedd yr hinsawdd yn grinsych, a byddai’r glaw achlysurol yn erydu’r mynyddoedd ac yn creu gwaddodion newydd wrth wneud hynny. Cludai afonydd ddeunydd ymaith tua Chanolbarth Lloegr a De Cymru, gan ddyddodi tywod dros y gwastatir. Maes o law, caledodd y tywod hwn a chreu’r hyn a elwir heddiw yn Hen Dywodfaen Goch. Yr haenau hyn sy’n creu lliw coch nodweddiadol priddoedd rhannau o Dde a Dwyrain Cymru.
Mae’r cyfnod Defonaidd wedi ei alw yn “oes y pysgod". Dyma pryd y bu’r cam mawr ymlaen mewn esblygiad a roddodd fod i’r creaduriaid hyn yn eu holl amrywiaeth - pysgod esgyrnog, siarcod, pysgod ysgyfeiniog - mewn moroedd, llynnoedd ac afonydd ym mhob cwr o’r byd. Ac o’r pysgod ysgyfeiniog yr esblygodd yr amffibiaid cyntaf i ymlusgo i’r tir, lle’r oedd planhigion eisoes wedi hen ymsefydlu.
Ar ddechrau’r cyfnod Carbonifferaidd, daeth moroedd cynnes a bas i rannau o ogledd-ddwyrain a de Cymru, ac unwaith eto ffynnai creigresi cwrel gan osod y calchfeini y ffurfiwyd ogofâu Cymru ohonynt yn ddiweddarach.
Ond erbyn y cyfnod Carbonifferaidd Uchaf, ac yn arbennig yn y De, deltâu a gwernydd arfordirol helaeth oedd y rhan fwyaf o’r tirwedd. Roedd y rhain yn ddryswch o gnwpfwsoglau o faint coed, ac ar lifgloddiau uwch yr afonydd tyfai planhigion eraill. Crynhodd deunydd mawnog trwchus yn y gwernydd hyn, a than wasgeddau a thymereddau uwch wrth iddynt gael eu claddu’n ddyfnach o hyd, yn araf fe’u trawsnewidiwyd yn haenau glo. Yn ne Cymru, mae Canolfan Dreftadaeth y Rhondda a’r Pwll Mawr yn llefydd i fynd i gael gwybod popeth a fynnwch am lo ac am gloddio glo. Gwyddom am rai sbesimenau mwyn trawiadol hefyd o geudodau mwyn haearnfeini o’r maes glo.
Mae creigiau Carbonifferaidd diweddarach yn y De yn cynnwys tywodfeini a ddyddodwyd gan afonydd a darnau o lo ynddynt. Mae’r rhain yn dangos bod yr haenau a ddyddodwyd yn y gwernydd glo erbyn y cyfnod hwnnw wedi eu codi i fyny ac eisoes yn cael eu herydu. Mae hyn yn dystiolaeth i gamau cyntaf y cyfnod nesaf o greu mynyddoedd - yr orogenesis Farisgaidd.
Yn y cyfnod hwn, roedd yr eangdiroedd sydd erbyn hyn yn Affrica, De America, India ac Awstralia yn un uwchgyfandir. Erbyn tua 290 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd yr ehangdir enfawr hwn, a elwir bellach yn Dir Gondwana, wedi gwrthdaro â Gogledd America, Ewrop ac Asia i ffurfio un uwchgyfandir - Pangaea.
ANIFEILIAID DARFODEDIG
PERMAIDD, ANIALDIROEDD TRIASIG A MOROEDD JWRASIG
290-190 miliwn o flynyddoedd yn ôl.
Byr fy hoedl Pangaea. Dim ond 50 miliwn o flynyddoedd a aeth heibio cyn i’r uwchgyfandir hollti eto. Symudodd y drylliau yn raddol (a bu ambell wrthdrawiad arall) nes creu’r map cyfarwydd o’r byd a welwn ni heddiw.
Cafodd ffurfio Pangaea effaith mawr ar fywyd y byd, yn cynnwys Cymru. Bryd hynny, roedd Prydain yn agos i’r Cyhydedd, ac Affrica a De America yn llawer nes i Begwn y De. Roedd capanau iâ eang dros y tiroedd deheuol hyn, a chan fod cymaint o ddwr wedi ei droi yn iâ, gostynodd lefelau’r moroedd, a newidiwyd eu helltni. Cafodd y newidiadau amgylcheddol mawr hyn effaith fawr ar y tir lle mae’r Deyrnas Unedig bellach, gan gynnwys Cymru, a throdd yn anialwch lle’r oedd twyni tywod helaeth a lagwnau heli yma ac acw lle’r oedd rhannau o foroedd blaenorol wedi eu hynysu wrth i lefelau’r moroedd ddisgyn dros y byd. Mae’r damcaniaethau’n newid o flwyddyn i flwyddyn ynghylch y rhesymau am ddiflaniad rhywogaethau yn y cyfnod hwn; mae ardrawiad asteroid a gweithgarwch folcanig enfawr wedi eu beio yn eu tro am droi’r sefyllfa hon a oedd eisoes yn fregus yn argyfwng lle bu agos iawn i fywyd ei hun ddiflannu. Hyd y gwyddom, dyma’r agosaf y bu bywyd ar y Ddaear i ddiffodd am byth.
Ychydig y tu allan i’r Gymru fodern, datblygodd basnau gwaddod mawr - ardaloedd o ymsuddiant a gwaddodi. Roedd un ym Môr Iwerddon, ac un arall yn ardal swydd Gaer. Erbyn dechrau’r cyfnod Jwrasig, roedd y tir yn ymsuddo’n helaeth ac, unwaith eto, daeth y môr i mewn, gan foddi’r cyfan ond yr ardaloedd mynyddig. Ceir tystiolaeth glir o’r trawsnewid o amgylchiadau anialdir y cyfnod Triasig i foroedd y cyfnod Jwrasig Isaf mewn creigiau a ddaeth i’r golwg ar hyd arfordir y De rhwng Penarth a Thrwyn Larnog, ger Caerdydd. Ac fel y digwyddodd yn hen Fasn Cymru yn y cyfnod Ordofigaidd a Silwraidd, crynhodd trwch ar ôl trwch o waddodion morol mawr dros yr ychydig filiwn o flynyddoedd nesaf. Mae tuedd i amser daearegol, fel hanes, ei ailadrodd ei hun.
Ffurfiwyd rhai dyddodion mwyn pwysig yn y cyfnod hwn, wrth i raddiannau gwres uchel a grëwyd yn ystod ymsuddiant basnau gynhyrchu heli metelog. Symudodd y dyfroedd hyn i fyny ac ar draws i mewn i ardaloedd o greigiau hyn. Roedd cyfresi calchfaen y Cyfnod Carbonifferaidd Isaf yn fannau arbennig o ffafriol ar gyfer mwneiddio, ac felly ffurfiwyd meysydd mwyn plwm-sinc-fflworit-baryt Cymru, sy’n debyg i rai’r Pennines, sef ardal Helygain-Mwynglawdd gogledd-ddwyrain Cymru a rhan Gymreig maes mwynau de Cymru a’r Mendips. Credir i ddyddodion copr unigryw y Gogarth ger Llandudno gael eu ffurfio bryd hynny hefyd, ac maent wedi eu cloddio ers yr Oes Efydd. Mae mwynau haearn, fel y rhai a gloddiwyd tan yn weddol ddiweddar yn Llanhari, yn y De, hefyd yn rhan o’r digwyddiad mwneiddio mawr hwn.
ESBLYGIAD CYMRU
YN Y CYFNOD JWRASIG-CAINOSOIG HWYR
190-1.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Credir bod y moroedd ar adegau yn gorchuddio tirwedd isel Cymru’r cyfnod Jwrasig-Cretasig yn llwyr. Ond erbyn dechrau’r cyfnod Caenosoig, 65 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd y môr yn bendant ar drai. Ond beth wyddom ni am y dinosoriaid? A fuont yn byw yma erioed?
Buont yn sicr, oherwydd cafwyd hyd i olion traed ffosiledig mewn creigiau Mesosoig ym Mro Morgannwg. Ond erbyn dechrau’r cyfnod Caenosoig, roedd y dinosoriaid, ynghyd â llawer ffurf arall ar fywyd, wedi eu dinistrio’n llwyr mewn ail ddifodiant cyffredinol, y rhoddir y bai amdano ar hyn o bryd ar newid hinsawdd a ysgogwyd gan ardrawiad asteroid yn yr ardal lle mae Gwlff México heddiw. Yn dilyn yr argyfwng hwn - beth bynnag a’i hachosodd - grwp bychan o anifeiliaid a oedd tan hynny yn israddol ac a fu’n cuddio yn y cefndir ers 140 miliwn o flynyddoedd a etifeddodd y Ddaear, a hynny’n llythrennol. Y mamaliaid oedd y rhain.
Gydol y cyfnod Caenosoig, roedd hinsawdd Cymru yn gynnes o gymharu â heddiw. Am gyfnodau maith roedd yn isdrofannol. Yn ystod y cyfnod hwn, cafodd dyddodion mwyn Cymru a gynhwysai sylffid eu hindreulio’n ddwfn ac yn aml ffurfiai mwynau newydd, lliwgar yn aml, fel malachit a phyromorffit. Mae’n debyg i’r mwynau manganîs ocsid, a gloddiwyd ym mynyddoedd Arennig ac mewn ardaloedd yn y Canolbarth, gael eu ffurfio yn y cyfnod hwn.
Ac yn y tirwedd hwn trigai hynafiaid yr eliffantod, yr hipos, y ceirw, y gwartheg sy’n gyfarwydd i ni heddiw, a llawer ffurf arall a fyddai’n lled-gyfarwydd. Ond dim ond 1.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl, dechreuodd yr hinsawdd newid, arwydd bod Oes yr Iâ ar ddechrau.
RHEWLIFIANT Y CYFNOD
PLEISTOSEN
1.6 miliwn-10000 o flynyddoedd yn ôl
Yn ystod y cyfnod Pleistosen, creodd sawl cyfnod oer, pob un yn para filoedd o flynyddoedd, gapanau iâ dros fynyddoedd Cymru. Rhwng y cyfnodau hyn bu cyfnodau a oedd bron cyn gynhesed â heddiw, neu’n gynhesach. Yn ystod y cyfnodau cynhesach hyn roedd llewod, hipos, eirth ac anifeiliaid egsotig eraill yn byw yn neheudir Prydain. Yn y cyfnodau oerach trôi’r tiroedd hyn yn dwndra.
Mae iâ rhewlifol yn erydydd arbennig o nerthol a rhewlifiannau’r cyfnod Pleistosen fu’n gyfrifol am roi’r ffurf derfynol a welwn ni heddiw ar dirwedd Cymru.
Rhwygodd yr Iâ y creigiau briwsionllyd a oedd wedi hindreulio, a thynnu llawer o ddyddodion mwyn oddi ar y rhannau uchaf a oedd wedi ocsideiddio. Yna bu afonydd o ddyfroedd tawdd yn ailweithio’r deunydd, gan olchi ymaith y tywod ysgafnach a gadael y deunydd trymach ar ôl, gan gynnwys gronynnau aur yn y Gogledd. Y broses hon a greodd aur banc tywod afon Mawddach ac afonydd eraill yn y Gogledd, lle cafwyd rhai cnepynnau sylweddol yn y gorffennol. Heddiw, maent yn hynod o brin oherwydd y chwilota a fu ynghynt!
Cyn, yn ystod ac ar ôl Oes yr Iâ, aeth ardaloedd calchfaen Cymru - yn y Gogledd-ddwyrain a’r De yn bennaf - trwy fath arbennig o broses ddaearegol sy’n arbennig i galchfaen. Gall dwr glaw doddi calchfaen, gan mai calsiwm carbonad yw yn bennaf. Mae’n broses hynod araf yn nhermau dynolryw, ond dros gyfnodau cymharol fyr yn ddaearegol - degau o filoedd o flynyddoedd - mae’n syndod faint o doddi all ddigwydd. Mae’r dwr glaw yn treiddio dan ddaear, i lawr planau ffawt a thoriadau breg; weithiau mae’n gweithio ei ffordd i lawr; dro arall, pan ddaw i fan lle mae gwrthgyferbyniad daearegol nodedig, fel llain galchfaen enfawr a gwely siâl anhreiddiadwy dani, mae’n mynd ar draws. Y naill ffordd neu’r llall, systemau o ogofâu yw’r canlyniad. Mae gan Gymru sawl system o’r fath, fel y rhai yn ardaloedd Helygain a Mwynglawdd yn y Gogledd-ddwyrain, ac yn Nan yr Ogof yn y De, lle mae ogofa yn arbennig o boblogaidd ac ogofâu arddangos yn agored i’r cyhoedd. Yma cewch weld y ffurfiannau cerrig dylif hardd - llenni tonnog o stalagtitau a stalagmitau, a ffurfiwyd wrth i’r un dyfroedd ag a doddodd y calchfaen yn y lle cyntaf ailddyddodi’r calsiwm carbonad ar ffurf aragonit. Mae’r rhain yn gynnyrch miloedd o flynyddoedd o weithgarwch cemegol araf - rhywbeth i fyfyrio yn ei gylch wrth ichi sefyll o’u blaenau.
Y CYFNOD HOLOSEN
10000 o flynyddoedd yn ôl i’r presennol
Wrth i’r hinsawdd gynhesu ac i’r llystyfiant gynyddu, lledodd ton ar ôl ton o bobl ar draws Prydain - a darganfyddiad mwynau metel yn aml yn eu denu. Y mewnlifiad hwn o bobl a nodweddai ddatblygiad Cymru o’r cyfnod Palaeolithig, neu Hen Oes y Cerrig, hyd heddiw, ac fe’i hadlewyrchir yn amrywiaeth cyfoethog diwylliant Cymru. Tystiolaeth o’r cyfnod hwn, a drosglwyddwyd trwy’r traddodiad llafar ac a gofnodwyd wedyn yn ysgrifenedig, yw’r hyn a alwn yn hanes. Mae hanes felly yn cynrychioli tua 0.0002173% o amser daearegol.
Mae’n anodd gwybod pryd y daeth y glowyr cyntaf i Gymru. Gwyddom fod yr iâ wedi mynd i bob pwrpas erbyn 10,000 o flynyddoedd yn ôl ac roedd gwladychu wedi hen ddechrau. Ymddengys fod creigiau a mwynau wedi swyno pobl erioed, a phrin y gellir credu na fyddai’r trigolion cynnar hyn wedi sylwi ar ambell garreg anarferol neu liwgar ar eu teithiau. Ond mae ein dulliau gwyddonol modern wedi dangos bod diwydiant mwyngloddio pur brysur i’w gael mewn rhannau o Gymru erbyn ychydig dan 4000 o flynyddoedd yn ôl. Pobl yr Oes Efydd oedd y mwyngloddwyr cynnar hyn, pobl a oedd wedi mudo’n araf i’r gogledd a’r gorllewin trwy Ewrop, gan chwilota am fwynau wrth fynd - ac am ddau fetel yn arbennig, sef tun a chopr. Ychydig o dun a geir yng Nghymru, ond mae copr yn stori wahanol. Bu’r bobl hyn yn cloddio am gopr mewn nifer o lefydd yng Nghymru, o’r Gogarth yn y Gogledd i Gwmystwyth yn y Canolbarth. Yn ôl yr arwyddion a adawyd, lle bynnag yr oedd mwneiddiad copr o bwys, rhoesant gynnig arni. Mwyngloddiwyd trwy falurio’r graig â thân, ac yna ei thorri a’i thynnu allan â morthwylion trwm o gerrig a phicasau o ddarnau o gorn carw. Mae olion offer o’r fath a’r siercol a adawyd gan y tanau wedi caniatáu i’n haneswyr ddarganfod pa mor hen oedd y mwyngloddiau cynnar hyn - trwy gyfrwng dyddio Carbon 14. Mae’r canlyniadau yn hynod gyson ar draws Cymru ac yn awgrymu dyfodiad pobl a ddeallai, i raddau digonol, ddaeareg, chwilota am fwynau, mwyngloddio a meteleg, bron 2000 o flynyddoedd cyn i’r Rhufeiniaid gyrraedd.
Hanes mwyngloddio Cymru a’r chwilio am ei gwahanol fwynau gwerthfawr yw’r allwedd i ‘Cymru Dan y Ddaear’, fel y gwelwch wrth ichi bori yn nhudalennau’r wefan hon. Mwynhewch yr ymweliad!