Yn ôl i'r hafan
Cymru Dan y Ddaear
Hafan Mapiau Cysylltiadau View this page in English
   

Mwngloddiau Aur Dolau Cothi

Cyflwyniad

Hanes ac Archaeoleg

Daeareg

Gwybodaeth

Llety

 

Daeareg a Mwneiddiad

Maer safle hwn yn haeddiannol enwog, ac yn hollol unigryw yn ddaearegol, ac am y rheswm hwnnw maen Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Tynnodd y Rhufeiniaid (ac, yn l ymchwil ddiweddar, eu rhagflaenwyr) haen uchaf y dyddodiad aur mawr hwn ymaith, lle yr oedd wedi hindreulio fwyaf. Defnyddient ffosydd i gario dwr am filltiroedd a golchi ymaith y graig wastraff a chasglur aur a oedd, oherwydd ei ddwysedd mawr, yn cael ei adael ar l. Tybiwn mai dyna a ddigwyddai oherwydd maer mwyn nad yw wedi ei hindreulio mor anodd ei drin, hyd yn oed heddiw, oherwydd bod yr aur ar ffurf gronynnau mn iawn wedi eu cloi o fewn crisialau sylffid mewn cwarts gwyn caled. Ond ger yr wyneb, byddair sylffidau wedi hindreulion bur helaeth, ac yn dadelfennu yn ocsidau a chlai, ac fellyn rhyddhaur aur gan ei gwneud yn bosibl cael ato. Gallwch weld y mwneiddiad nad yw wedi ei hindreulio mewn gwahanol rannau or mwynglawdd sydd bellach ar agor ir cyhoedd.

Trawstoriad syml ar draws yr anticlein ffawtiedigMaer mwyn yn gymysgedd o sil a chwarts o lwyd tywyll i ddu, ac mae sylffidau iw cael yn y ddau. Pyrit (sylffid haearn) ac arsenopyrit (sylffid arsenig haearn) ywr prif rai, gydag ychydig o fwynau copr, plwm a sinc sydd iw cael fel rheol ar hyd holltau (fel yr Wythen Blwm). Oherwydd eu bod yn torrir mwneiddiad syn dwyn aur, rhaid eu bod wedi eu ffurfion ddiweddarach. Mae pyrit yn digwydd fel gwasgariadau mn-ronynnog, bandiau enfawr a haenau o grisialau ciwbig yn y sil ac fel masau bras-ronynnog mewn cwarts. Fel rheol mae arsenopyrit yn ffurfio crisialau perffaith, ariannaidd ar ffurf rhombohedron mewn sil a chwarts, weithiau yn glystyrau mawr, solet. Maer rhan fwyaf or aur yn gysylltiedig ag arsenopyrit, er bod ychydig iw gael yn rhydd mewn cwarts, lle nad yw fel rheol yn weladwy ir llygad noeth. Gall yr aur syn gysylltiedig r arsenopyrit fod gronynnau mn iawn, cyn lleied ag ychydig ficronau o faint, a cheir gronynnau ar wahn ohono o fewn y gronynnau arsenopyrit. Nid ywr dulliau arferol o wahanu aur or fath oddi wrth y gwastraff trwy ddefnyddio byrddau ysgwyd a dwr yn gweithion dda. Dychmygwch falu cilo o byrit yn bowdr, ychwanegu dau neu dri o ronynnau aur 0.25mm ac yna geisio eu gwahanu eto mewn padell aur! Anodd iawn. Felly roedd rhaid ir dynion a oedd yn gofalu am y mwynglawdd yn y 19eg ar 20fed ganrif chwilio am amryfal ddulliau eraill, fel cyfunor aur or sylffid powdr ag arian byw (mercwri), neu ei doddi syanid. Yn y diwedd doedd neb ym Mhrydain am drin mwyn Dolau Cothi, ac fei hanfonwyd i Antwerp i gael yr aur ohono. Pan ddisgynnodd cymylau rhyfel ar Ewrop ddiwedd y 1930au caeodd y llwybr hwnnw - ar mwynglawdd hefyd yn ei sgil.

Mae daeareg y safle yn bur gymhleth, a dyna pam y maen gystal maes hyfforddi in daearegwyr ifanc. Yn fras, maer ardal a fwneiddiwyd yn anticlein tuar Gogledd-Ddwyrain - plygiant ar i fyny - ac yn ei ganol mae creigiau gwaddod Ordofigaidd, a chreigiau gwaddod Silwraidd iau ar hyd yr ochrau oi gylch. Dyddodwyd y creigiau gwaddod yn yr hen fr y cyfeiriwn ato fel y Basn Cymreig, a ddilewyd ar ddiwedd y cyfnod Silwraidd gan symudiadau daear a barodd godi a phlygu. Yn l y damcaniaethau cyfredol (a bu llawer or rheiny), dyddodwyd yr aur, y pyrit, yr arsenopyrit, y cwarts, y carbonadau ar mwynau eraill (gan gynnwys y silicad cooceite prin syn cynnwys lithiwm) o hylifau a dreiddiodd i mewn ir plygiant wrth iddo ddatblygu, gan greu gwythiennau cwarts mawr gwastad a elwir yn wythiennau cyfrwy wedi eu cysylltu gwythiennau-blaen tenau, serth. Ond ceir damcaniaethau eraill hefyd - a rhyw ddydd efallai y bydd un ohonynt yn cael ei derbyn. Mewn dyddodion cymhleth eu daeareg fel Dolau Cothi, mae damcaniaethau ynghylch y ffordd y digwyddodd y mwneiddiad yn aml yn cael eu hailddiffinio sawl gwaith trwy flynyddoedd o ymchwilio amyneddgar - dyna wyddoniaeth ichi!

Ers blynyddoedd lawer, mae myfyrwyr MSc o Gaerdydd wedi helpu i ddrilio twll turio ac archwilio a chofnodir craidd a gafwyd ohono, fel rhan ou gwaith cwrs. Maer drilio wedi dangos bod mwneiddiad tebyg ir hyn a welir yn y mwynglawdd yn digwydd mewn ardaloedd ir gogledd-ddwyrain i ardal y mwynglawdd. Ymhen amser felly, byddwn yn dod i ddeall y dyddodion hynod gymhleth hyn o fwynau yn well ac yn well.


Gwybodaeth >>