Mwngloddiau Aur Dolau Cothi

Daeareg a Mwneiddiad

Mae’r safle hwn yn haeddiannol enwog, ac yn hollol unigryw yn ddaearegol, ac am y rheswm hwnnw mae’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Tynnodd y Rhufeiniaid (ac, yn ôl ymchwil ddiweddar, eu rhagflaenwyr) haen uchaf y dyddodiad aur mawr hwn ymaith, lle yr oedd wedi hindreulio fwyaf. Defnyddient ffosydd i gario dwr am filltiroedd a golchi ymaith y graig wastraff a chasglu’r aur a oedd, oherwydd ei ddwysedd mawr, yn cael ei adael ar ôl. Tybiwn mai dyna a ddigwyddai oherwydd mae’r mwyn nad yw wedi ei hindreulio mor anodd ei drin, hyd yn oed heddiw, oherwydd bod yr aur ar ffurf gronynnau mân iawn wedi eu cloi o fewn crisialau sylffid mewn cwarts gwyn caled. Ond ger yr wyneb, byddai’r sylffidau wedi hindreulio’n bur helaeth, ac yn dadelfennu yn ocsidau a chlai, ac felly’n rhyddhau’r aur gan ei gwneud yn bosibl cael ato. Gallwch weld y mwneiddiad nad yw wedi ei hindreulio mewn gwahanol rannau o’r mwynglawdd sydd bellach ar agor i’r cyhoedd.

Mae’r mwyn yn gymysgedd o siâl a chwarts o lwyd tywyll i ddu, ac mae sylffidau i’w cael yn y ddau. Pyrit (sylffid haearn) ac arsenopyrit (sylffid arsenig haearn) yw’r prif rai, gydag ychydig o fwynau copr, plwm a sinc sydd i’w cael fel rheol ar hyd holltau (fel yr Wythïen Blwm). Oherwydd eu bod yn torri’r mwneiddiad sy’n dwyn aur, rhaid eu bod wedi eu ffurfio’n ddiweddarach. Mae pyrit yn digwydd fel gwasgariadau mân-ronynnog, bandiau enfawr a haenau o grisialau ciwbig yn y siâl ac fel masau bras-ronynnog mewn cwarts. Fel rheol mae arsenopyrit yn ffurfio crisialau perffaith, ariannaidd ar ffurf rhombohedron mewn siâl a chwarts, weithiau yn glystyrau mawr, solet. Mae’r rhan fwyaf o’r aur yn gysylltiedig ag arsenopyrit, er bod ychydig i’w gael yn rhydd mewn cwarts, lle nad yw fel rheol yn weladwy i’r llygad noeth. Gall yr aur sy’n gysylltiedig â’r arsenopyrit fod â gronynnau mân iawn, cyn lleied ag ychydig ficronau o faint, a cheir gronynnau ar wahân ohono o fewn y gronynnau arsenopyrit. Nid yw’r dulliau arferol o wahanu aur o’r fath oddi wrth y gwastraff trwy ddefnyddio byrddau ysgwyd a dwr yn gweithio’n dda. Dychmygwch falu cilo o byrit yn bowdr, ychwanegu dau neu dri o ronynnau aur 0.25mm ac yna geisio eu gwahanu eto mewn padell aur! Anodd iawn. Felly roedd rhaid i’r dynion a oedd yn gofalu am y mwynglawdd yn y 19eg a’r 20fed ganrif chwilio am amryfal ddulliau eraill, fel cyfuno’r aur o’r sylffid powdr ag arian byw (mercwri), neu ei doddi â syanid. Yn y diwedd doedd neb ym Mhrydain am drin mwyn Dolau Cothi, ac fe’i hanfonwyd i Antwerp i gael yr aur ohono. Pan ddisgynnodd cymylau rhyfel ar Ewrop ddiwedd y 1930au caeodd y llwybr hwnnw - a’r mwynglawdd hefyd yn ei sgil.

Mae daeareg y safle yn bur gymhleth, a dyna pam y mae’n gystal maes hyfforddi i’n daearegwyr ifanc. Yn fras, mae’r ardal a fwneiddiwyd yn anticlein tua’r Gogledd-Ddwyrain - plygiant ar i fyny - ac yn ei ganol mae creigiau gwaddod Ordofigaidd, a chreigiau gwaddod Silwraidd iau ar hyd yr ochrau o’i gylch. Dyddodwyd y creigiau gwaddod yn yr hen fôr y cyfeiriwn ato fel y Basn Cymreig, a ddilewyd ar ddiwedd y cyfnod Silwraidd gan symudiadau daear a barodd godi a phlygu. Yn ôl y damcaniaethau cyfredol (a bu llawer o’r rheiny), dyddodwyd yr aur, y pyrit, yr arsenopyrit, y cwarts, y carbonadau a’r mwynau eraill (gan gynnwys y silicad cooceite prin sy’n cynnwys lithiwm) o hylifau a dreiddiodd i mewn i’r plygiant wrth iddo ddatblygu, gan greu gwythiennau cwarts mawr gwastad a elwir yn wythiennau cyfrwy wedi eu cysylltu â gwythiennau-blaen tenau, serth. Ond ceir damcaniaethau eraill hefyd - a rhyw ddydd efallai y bydd un ohonynt yn cael ei derbyn. Mewn dyddodion cymhleth eu daeareg fel Dolau Cothi, mae damcaniaethau ynghylch y ffordd y digwyddodd y mwneiddiad yn aml yn cael eu hailddiffinio sawl gwaith trwy flynyddoedd o ymchwilio amyneddgar - dyna wyddoniaeth ichi!

Ers blynyddoedd lawer, mae myfyrwyr MSc o Gaerdydd wedi helpu i ddrilio twll turio ac archwilio a chofnodi’r craidd a gafwyd ohono, fel rhan o’u gwaith cwrs. Mae’r drilio wedi dangos bod mwneiddiad tebyg i’r hyn a welir yn y mwynglawdd yn digwydd mewn ardaloedd i’r gogledd-ddwyrain i ardal y mwynglawdd. Ymhen amser felly, byddwn yn dod i ddeall y dyddodion hynod gymhleth hyn o fwynau yn well ac yn well.