Glo

Olion mawn a gywasgwyd nes bod dim braidd ar ôl ond carbon yw glo. Mae angen amodau arbennig i ddigon o fawn grynhoi fel y gallu gynhyrchu glo sylweddol. Yr amod cyntaf yw bod rhaid cynhyrchu llawer iawn o ddeunydd planhigion, ac fel rheol mae hynny’n golygu planhigion sy’n tyfu’n gyflym ac yn ddwys iawn. Yn ail, rhaid i’r gyfradd o bydredd ym meinwe’r planhigion wedi iddynt farw fod yn fychan iawn. Gall amrywiaeth o gynefinoedd greu’r ddau amod hyn ond mae gwern-goedwigoedd y trofannau yn gynhyrchwyr mawn heb eu hail.

Yn ystod y Cyfnod Carbonifferaidd, 300 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd Cymru’n agos iawn i’r cyhydedd. Roedd y rhan fwyaf o dir bryd hynny yn rhan o un uwchgyfandir o’r enw Pangea. Roedd Cymru yn rhan o ardal enfawr o wlyptiroedd yn ymestyn o’r hyn a elwir yn awr yn Appalachiaid, ar draws arfordir Canada a gogledd Ewrop, i Wlad Pwyl (a elwir yn Rhagdir Farisgaidd). Roedd yn gynefin delfrydol i grwp o blanhigion mawr a elwir yn gnwpfwsoglau mawr a oedd wedi ymaddasu’n rhagorol i fyw mewn priddoedd isel-faeth, dwrlawn. Ni allai planhigion eraill oroesi yn yr amodau gwrthnysig hyn. Tyfent yn eithriadol gyflym; amcangyfrifwyd y gallai eu boncyffion 1-2m o led dyfu sawl metr o hyd y flwyddyn. Wedi iddynt farw, roedd yr ishaenau dwrlawn asidaidd yn arafu dadfeiliad y planhigion. Ac felly roedd yr amodau bron yn berffaith ar gyfer creu’r dyddodion mawn trwchus sydd bellach wedi eu cadw ar ffurf haenau glo trwchus meysydd glo Cymru. Cyfeirir yn aml at y fforestydd fel Fforestydd Glo.

Nid planhigion sy’n creu had fel y rhan fwyaf o blanhigion mawr sy’n tyfu heddiw oedd y rhain, ond planhigion a atgynhyrchai trwy gyfrwng sborau. Ond ar yr wyneb edrychent yn debyg iawn i goed a thyfent hyd at 40 metr o uchder. Ond yn wahanol i wir goeden, ychydig iawn o bren oedd yn y boncyff. Yn wir, roedd llawer iawn o’r boncyff yn feinwe meddal o’r enw periderm, a ganiatâi i’r planhigion dyfu’n llawer cyflymach na choed prennaidd. Tyfai llawer iawn o’r cnwpfwsoglau hyn mewn ffordd debyg i lawer o blanhigion llai, llysieuol heddiw: tyfent yn blanhigion aeddfed, atgynhyrchent, ac yna byddent yn marw. Mae’r rhan fwyaf o goed modern yn atgynhyrchu am flynyddoedd lawer ar ôl aeddfedu. Dyna pam y mae llawer o balaeontolegwyr yn galw’r planhigion darfodedig hyn yn llysiau enfawr yn hytrach na choed.

Mae cnwpfwsoglau i’w cael heddiw, ond bellach planhigion bach llysieuol ydynt i gyd, ddim mwy nag ychydig gentimetrau o uchder. Mae eu henw cyffredin yn dangos sut y maent yn edrych ar yr wyneb fel gwir fwsoglau (mae’r ‘cnwp’ yn cyfeirio at ffurf y conau sy’n dwyn y sborau y mae’r rhan fwyaf yn eu cynhyrchu). Ond nhw oedd un o’r grwpiau pwysicaf o blanhigion mawr a dyfai yn y Fforestydd Glo.

Tyfai planhigion eraill hefyd yn y Fforestydd Glo, ond yn bennaf yn yr ardaloedd llai dwrlawn, fel ar lannau uwch afonydd a lifai trwy’r gwernydd. Yma byddai coed-redyn yn tyfu, a edrychai’n debyg iawn i’r coed-redyn hynny sy’n byw mewn llefydd fel Seland Newydd heddiw (er eu bod yn perthyn i deuluoedd o redyn gwahanol i rai heddiw). Roedd rhai planhigion had hefyd a berthynai i nifer o grwpiau sydd bellach yn ddarfodedig, fel y cordaitiaid (perthnasau pell i gonwydd heddiw) a’r medwlosaliaid neu’r had-redyn (perthnasau pell i’r cycadiaid).

Roedd llynnoedd a phyllau yn y gwernydd lle na thyfai unrhyw blanhigion ar wahân i algâu. O gwmpas y llynnoedd hyn tyfai dryslwyni o blanhigion tebyg i goed o’r enw calamitiau, a gyrhaeddai uchder o ddeg metr neu ragor. Eu perthnasau yn y cyfnod modern yw’r marchrawn, sy’n dal i dyfu’n doreithiog, bron trwy’r byd i gyd. Ond eto, fel y cnwpfwsoglau, maent yn llawer llai.

Fel yn achos y goedwig law drofannol heddiw, planhigion o faint coed oedd yn tra-arglwyddiaethu ar y llystyfiant. Mae’n anodd i blanhigion llai gystadlu am olau â chewri’r goedwig, a rhaid iddynt addasu strategaethau eraill i oroesi. Yn fforestydd trofannol heddiw, lianas yw llawer o blanhigion nad ydynt yn goed, sy’n gallu tyfu i fyny boncyffion y coed i gyrraedd y goleuni; neu maent yn ardyfwyr neu’n epiffytau sydd wedi ymaddasu i fyw yng nghorun y goeden. Mae gennym dystiolaeth i fodolaeth lianas ac epiffytau yn y Fforestydd Glo, er nad oeddent mor doreithiog nac amrywiol â’r rhai a geir yn y fforestydd modern.

Y sffenoffyliaid yw’r unig blanhigion daear llysieuol yn y Fforestydd Glo. Planhigion sgrialog oedd y rhain a oedd yn ôl pob tebyg yn gallu tyfu’n gyflym iawn i orchuddio ardaloedd yn y goedwig a fyddai’n wag, efallai oherwydd cwymp coeden. Mae’r sffenoffyliaid yn dipyn o ddirgelwch. Roedd ganddynt ddail yn gylchoedd o amgylch y coesyn, yn debyg i’r marchrawn, a chredai gwyddonwyr ar un adeg eu bod yn perthyn o bell i’r grwp hwnnw. Ond mae’r conau atgynhyrchu a’r dail yn hollol wahanol, ac felly mae’n debyg eu bod yn cynrychioli grwp o blanhigion sy’n gwbl ddarfodedig ac nad oes unrhyw berthnasau agos iddynt yn fyw heddiw.

Mae’r dystiolaeth ddaearegol i’r Fforestydd Glo i’w chael heddiw yn y meysydd glo, y mae dau ohonynt yng Nghymru. Mae Maes Glo’r Gogledd yng ngogledd-ddwyrain y wlad ac, mewn gwirionedd, estyniad i’r gorllewin yw o Faes Glo Sir Gaerhirfryn. Mae Maes Glo’r De yn llawer mwy ac yn ymestyn i’r gorllewin o fan yn agos i’r ffin â Lloegr hyd arfordir pellaf sir Benfro. Rhwng y ddau faes glo hyn mae ardal a elwir yn Massif Cymru-Brabant, a oedd yn ystod y cyfnod Carbonifferaidd Hwyr yn ardal ychydig yn sychach lle na allai’r Coedwigoedd Glo ddatblygu.

Mae’r dystiolaeth ddaearegol i’r Fforestydd Glo yng Nghymru wedi ei diogelu yn yr Haenau Glo. Mae’r creigiau hyn yn cynnwys haenau o siâl a thywodfaen llwyd yn bennaf, a rhyngddynt haenau llawer teneuach o lo. Y siâl a’r tywodfaen yw’r gwaddod a oedd wedi crynhoi yn yr afonydd a’r llynnoedd yn y gwernydd, a’r glo yw’r gwelyau mawn cywasgedig. Mae pwysau’r gwaddod wedi cywasgu cryn dipyn ar y mawn; amcangyfrifir heddiw mai dim ond chweched ran o’u trwch gwreiddiol pan oeddent yn fawn yw’r haenau glo a geir yng Nghymru. Ac felly, er nad felly yr ymddengys bellach, dylid sylweddoli bod yr Haenau Glo nodweddiadol yn cynrychioli haenau hynod drwchus o fawn, a rhyngddynt haenau cymharol denau o waddod.

Yn y gorffennol, oherwydd eu bod mor bwysig fel ffynhonnell tanwydd yr oedd diddordeb yn yr Haenau Glo. Rodd deall daeareg y dyddodion hyn yn helpu glowyr i gloddio am lo mewn ffyrdd mwy economaidd. Ond yn ddiweddar bu daearegwyr yn edrych o’r newydd ar y dyddodion hyn. Er eu bod wedi eu ffurfio gynifer o filiynau o flynyddoedd yn ôl, maent yn cynrychioli amser sy’n debyg i heddiw mewn llawer ffordd. Dyma’r unig amser arall yn y gorffennol daearegol pan oedd iâ pegynol helaeth ynghyd â fforestydd trofannol enfawr. Ac felly, gall deall y digwyddiadau a fu yn y cyfnod Carbonifferaidd ein helpu i ddeall yr effeithiau sy’n achosi newid mewn hinsawdd heddiw.

<< Cysylltiadau